नवी दिल्ली: भारताने संरक्षण तंत्रज्ञानात एक मोठे यश मिळविले असून, संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने (डीआरडीओ) गॅलियम नायट्राइड (जीएएन) मोनोलिथिक मायक्रोवेव्ह इंटिग्रेटेड सर्किट (एमएमआयसी) तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. हे तंत्रज्ञान प्रगत रडार, इलेक्ट्रॉनिक युद्धप्रणाली आणि लष्करी दळणवळणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामुळे महत्त्वाच्या संरक्षण उपकरणांसाठी भारताचे परदेशांवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होणार आहे. डीआरडीओच्या सॉलिड स्टेट फिजिक्स लॅबोरेटरी (एसएसपीएल) च्या संचालिका डॉ. मीना मिश्रा आणि त्यांच्या गटाने या कामगिरीत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.
ही प्रयोगशाळा बऱ्याच काळापासून प्रगत सेमीकंडक्टर आणि मायक्रोवेव्ह तंत्रज्ञानावर काम करत आहे. संरक्षण मंत्रालयाच्या २०२५-२६ च्या वार्षिक अहवालात या स्वदेशी क्षमतेचे वर्णन पुढील पिढीच्या संरक्षण प्रणालींसाठी एक महत्त्वपूर्ण यश म्हणून केले आहे.
गॅलियम नायट्राइड हे एक सेमिकंडक्टर मटेरियल असून, अतिशय उच्च फ्रिक्वेन्सी आणि पॉवर असलेल्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमध्ये प्रभावीपणे काम करू शकते. संरक्षण मंत्रालयाच्या मते, भारतात विकसित केलेल्या या चिपचा आकार केवळ ३.५ मिलीमीटर बाय ३ मिलीमीटर असून ती ३० वॅटपर्यंत पॉवर देऊ शकते. मंत्रालयाच्या मते, तिचा वेग सिलिकॉनपेक्षा ३०० पट अधिक असू शकतो.
या तंत्रज्ञानाचा उपयोग अत्याधुनिक रडार आणि इलेक्ट्रॉनिक युद्धप्रणालींमध्ये केला जाऊ शकतो. अशा रडारमध्ये अनेक लहान सिग्नल-प्रेषक आणि सिग्नल-ग्रहण करणारे मॉड्यूल असतात, ज्यामुळे अँटेना न फिरवता रडार बीम नियंत्रित करता येतो. गॅलियम नायट्राइड-आधारित उपकरणे उच्च-शक्तीचे सिग्नल निर्माण करण्यास आणि हाताळण्यास मदत करतात. यामुळे उपकरणांचा आकार आणि वजन देखील कमी होऊ शकते.
या स्वदेशी तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ रडारपुरता मर्यादित राहणार नाही. ते लढाऊ विमाने, युद्धनौका, जमिनीवरील हवाई संरक्षण प्रणाली, क्षेपणास्त्रे, ड्रोन आणि लष्करी दळणवळण उपकरणांमध्ये तैनात केले जाऊ शकते. ज्या संरक्षण प्रणालींना कमी जागेत उच्च क्षमतेच्या रेडिओ सिग्नलची आवश्यकता असते, त्यांच्यासाठी हे विशेषतः महत्त्वाचे आहे.
सॉलिड स्टेट फिजिक्स लॅबोरेटरीने चार-इंची सिलिकॉन कार्बाइड वेफर्स तयार करण्यासाठी एक स्वदेशी प्रक्रिया देखील विकसित केली आहे. १५० वॅट्सपर्यंत शक्ती असलेले गॅलियम नायट्राइड ट्रान्झिस्टर आणि एक्स-बँड फ्रिक्वेन्सीवर ४० वॅट्सपर्यंत शक्ती असलेले मायक्रोवेव्ह इंटिग्रेटेड सर्किट्सदेखील विकसित करण्यात आले आहेत.
या उपलब्धीचे सर्वात मोठे महत्त्व सामरिक आहे. आतापर्यंत संरक्षण क्षेत्रात वापरले जाणारे गॅलियम नायट्राइडचे अनेक घटक आयात केले जात होते. अनेक देशांनी या तंत्रज्ञानाच्या निर्यातीवर नियंत्रण किंवा निर्बंधही घातले आहेत. त्यामुळे, भारतातच त्याची रचना, निर्मिती आणि उत्पादन करण्याची क्षमता विकसित करणे, हे आत्मनिर्भर संरक्षण प्रणालीच्या दिशेने एक मोठे पाऊल आहे.
