बंगळूर: बंगळूर येथील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये (आयआयएससी) गणिताचे प्राध्यापक असलेले भारतीय गणितज्ज्ञ महेश काकडे यांना, बीजगणितीय संख्या सिद्धांतातील योगदानाबद्दल २०२६ चा रामानुजन पुरस्कार जाहीर झाला आहे. हा पुरस्कार गणितातील सर्वोच्च पुरस्कारांपैकी एक आहे. काकडे यांच्या कार्यामुळे जर्मन गणितज्ज्ञ डेव्हिड हिल्बर्ट यांच्या १०० वर्षांहून अधिक जुन्या बाराव्या गणिती समस्येचे निराकरण करणे शक्य झाले आहे.
महेश काकडे यांचे मुख्य संशोधन क्षेत्र बीजगणितीय संख्या सिद्धांत आहे. ही गणिताची एक शाखा आहे, जी बीजगणिताचा वापर करून संख्या आणि त्यांच्याशी संबंधित रचनांचा अभ्यास करते. त्यांच्या संशोधन क्षेत्रांमध्ये संख्या सिद्धांत आणि अंकगणितीय भूमिती यांचा समावेश आहे. काकडे यांनी इवासावा सिद्धांतामध्येही महत्त्वाचे कार्य केले आहे, जो जटिल गणितीय रचनांमधील बदलांमुळे संख्यांचे गुणधर्म कसे बदलतात याचे वर्णन करतो. त्यांच्या कार्यात अविनिमय इवासावा सिद्धांतातील महत्त्वाच्या सुरुवातीच्या निष्कर्षांचा समावेश आहे. काकडे यांनी ग्रोन्श-स्टार्क आणि ब्रुमर-स्टार्क सन्निकटनांवरही काम केले, जे बीजगणितीय संख्या सिद्धांतातील अवघड प्रश्न आहेत.
महेश काकडे ऑगस्ट २०१९ मध्ये इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये प्राध्यापक झाले. त्यांना २०२२ मध्ये गणितीय विज्ञानातील इन्फोसिस पुरस्कार मिळाला. त्यांना २०२३ मध्ये लंडन मॅथेमॅटिकल सोसायटीचा व्हाईटहेड पुरस्कार मिळाला. त्यांनी २०२३ चा फ्रंटियर्स ऑफ सायन्स पुरस्कार दासगुप्ता आणि केविन वेटुल्लो यांच्यासोबत विभागून घेतला. त्यांना २०२४ चा सायन्स युथ शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कारही मिळाला.
हा पुरस्कार इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थिअरिटिकल फिजिक्स (आयसीटीपी) आणि इंटरनॅशनल मॅथेमॅटिकल युनियन (आयएसयू) यांच्या संयुक्त विद्यमाने दिला जातो. विकसनशील देशात काम करत असताना गणितामध्ये उत्कृष्ट संशोधन करणाऱ्या ४५ वर्षांखालील संशोधकांना हा पुरस्कार दिला जातो. या पुरस्कारासोबत १० हजार डॉलर्सचे रोख पारितोषिकही दिले जाते. महान भारतीय गणितज्ज्ञ श्रीनिवास रामानुजन यांच्या नावाने दिला जाणारा रामानुजन पुरस्कार २००५ पासून दरवर्षी प्रदान केला जातो. हा पुरस्कार विकसनशील देशांतील अशा तरुण गणितज्ज्ञांसाठी आहे, ज्यांनी विकसनशील देशात काम करत असताना उत्कृष्ट संशोधन केले आहे. निवड समिती केवळ संशोधनाच्या गुणवत्तेचाच विचार करत नाही.
महेश काकडे यांचा जन्म १९८३ मध्ये महाराष्ट्रातील अकोला येथे झाला. काकडे यांचा शैक्षणिक प्रवास भारतातून जगातील काही अग्रगण्य गणित संस्थांमध्ये आणि अखेरीस बंगळूरु येथे झाला. त्यांनी बंगळूरु येथील इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूटमधून गणितातील पदवी पूर्ण केली आणि त्यानंतर ते केंब्रिज विद्यापीठात गेले. तेथेच त्यांनी २००८ मध्ये शुद्ध गणितातील डॉक्टरेट पूर्ण केली.
पीएचडीनंतर, त्यांनी प्रिन्स्टन विद्यापीठात गणिताचे प्रशिक्षक म्हणून काम केले. त्यानंतर त्यांनी युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन आणि किंग्ज कॉलेज लंडन येथे काही काळ काम केले आणि ऑगस्ट २०१९ मध्ये ते आयआयएससीमध्ये प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले.
