वॉशिंग्टनः होर्मुझची सामुद्रधुनी जागतिक नकाशावरील सर्वांत धोकादायक अरुंद मार्ग आहे, या जलमार्गातून वाहतूक करणाऱ्या जहाजांवर हल्ले करून इराणतर्फे या वाहतुकीत अडथळा आणला जात आहे. सात दिवसांच्या आत हा जलमार्ग खुला करण्याच्या इराणच्या ताज्या प्रस्तावामुळे, परिस्थिती पूर्ववत होण्याची आशा निर्माण झाली होती. तथापि, अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी हा प्रस्ताव फेटाळून लावला आहे.
त्याच्या या अत्यंत महत्त्वाच्या निर्णयामागील सामरिक गणित समजून घेण्यासाठी, तात्काळच्या डावपेचात्मक गोंधळाच्या पलीकडे जाऊन प्रतिबंधामागील सखोल तर्काचा वेध घेणे आवश्यक आहे.
वरवर पाहता, जगातील सर्वात महत्त्वाच्या ऊर्जा पट्ट्यातील तात्पुरत्या युद्धविरामाचा नकार हा एक अविचारी जुगार वाटतो. एक असे चिथावणीखोर कृत्य, जे पाश्चिमात्य देश टाळू पाहत असलेल्या महायुद्धालाच आमंत्रण देत आहे. परंतु कठोर वास्तवाच्या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, हा नकार केवळ एक नियोजित गरजच नव्हती; तो एक योग्य निर्णय होता.
इराणच्या राजवटीचा प्रस्ताव हा विषम राजनैतिक डावपेचांचा एक उत्कृष्ट नमुना होता. त्यात अमेरिकेच्या दबावात वस्तुतः शिथिलता आणण्याच्या बदल्यात, स्थिरतेची एक क्षणिक संधी, एक व्यवहारिक विराम देऊ केला होता. अशा अटी स्वीकारणे म्हणजे, एका दहशतवादी शक्तीला तिच्या वाटाघाटीच्या अटी मान्य करून लाच देऊन चांगल्या वर्तनासाठी भाग पाडले जाऊ शकते, या भ्रमपूर्ण विश्वासाला कवटाळण्यासारखे होते.
जर वॉशिंग्टनने हे मान्य केले असते, तर जागतिक व्यापाराचा प्रवाह आपल्या मर्जीनुसार चालू-बंद करण्याच्या इराणच्या गृहीत अधिकारालाच मान्यता मिळाली असती. हा प्रस्ताव स्पष्टपणे नाकारून, ट्रम्प यांनी हा संकेत दिला की नौकानयनाचे स्वातंत्र्य ही आठवडा बाजारात सौदा करण्याची वस्तू नसून, आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेची एक निरपेक्ष, वाटाघाटी न करता येणारी पूर्वअट आहे.
अमेरिकेतील महत्त्वपूर्ण मध्यावधी निवडणुकांच्या तोंडावर खेळल्या गेलेल्या या खेळीमुळे, देशांतर्गत राजकीय वर्गाचा रोष ओढवला आहे. टीकाकारांच्या मते, अमेरिकन नागरिक मतदानासाठी जाण्याच्या काही आठवड्यांपूर्वी ऊर्जा संकट आणि त्यानंतर तेलाच्या किमतीत होणाऱ्या वाढीचा धोका पत्करणे, हे राजकीय आत्मबलिदान आहे. हा दृष्टिकोन वरवर पाहता पटण्यासारखा वाटत असला तरी, तो मतदारांचे स्वरूप आणि आपल्या विरोधकांची मानसिकता या दोन्हींना चुकीच्या पद्धतीने समजून घेतो.
मध्यावधी निवडणुकांमुळेच इराणींनी आपला प्रस्ताव मांडण्यासाठी नेमकी हीच वेळ निवडली. ते अमेरिकेच्या देशांतर्गत राजकारणाचे जाणकार निरीक्षक आहेत. त्यांनी असा हिशोब लावला होता की, निवडणुकीच्या कसोटीला सामोरे जाणारे प्रशासन वाढत्या इंधन दरांच्या भीतीने हतबल होईल आणि नोव्हेंबरपर्यंत शांतता टिकवण्यासाठी, कितीही कमकुवत का असेना, कोणत्याही राजनैतिक मदतीचा आधार घेण्यास उत्सुक असेल.
निवडणुकीत रिपब्लिकन पक्षाला काही मते वाचवण्यासाठी जर ट्रम्प यांनी शरणागती पत्करली असती, तर त्यांनी इराणला एक मोठा मानसिक विजय मिळवून दिला असता. त्यांनी हे दाखवून दिले असते की अमेरिकेचे परराष्ट्र धोरण हे देशांतर्गत निवडणुकीच्या वेळापत्रकाच्या अधीन आहे. ही एक अशी कमकुवत बाजू आहे, जिचा मॉस्कोपासून बीजिंगपर्यंतची प्रत्येक हुकूमशाही तत्काळ फायदा घेईल.
