नवी दिल्ली: पाकिस्तानच्या पुढाकाराने अस्तित्वात आलेल्या मक्का संयुक्त संरक्षण करारामध्ये आता बांगलादेशानेही स्वारस्य दाखविले आहे. त्यामुळे सौदी अरेबिया आणि तुर्कियेसह आता बांगलादेशही त्यात सामील होण्याची शक्यता वर्तविण्यात येत आहे. भारताच्या पश्चिम सीमेवर पाकिस्तान आहे आणि या करारात सहभागी झाल्यास बांगलादेश पूर्व सीमेवर धोकादायक ठरू शकतो. परिणामी भारताच्या पूर्व सीमेवर नवीन सामरिक गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते.
बांगलादेशचे परराष्ट्रमंत्री खलीलुर रहमान संसदेत बोलताना म्हणाले, की बांगलादेशाला अद्याप औपचारिक निमंत्रण मिळालेले नाही, परंतु ते मिळाल्यास बांगलादेश या सदस्यत्वाचा सकारात्मक विचार करेल. परराष्ट्र व्यवहार राज्यमंत्री हुमायून कबीर यांनी या संरक्षण करारात सामील होण्यात कोणताही अंतर्निहित धोका नाही.
या संरक्षण करारात बांगलादेश सहभागी झालाच, तर पशिमेकडे पाकिस्तान आणि पूर्वेकडे बांगलादेश मिळून भारताच्या दोन्ही बाजूंना सामूहिक सुरक्षा व्यवस्था लागू करतील. बांगलादेश आणि चीनमध्ये जे-१० सीई लढाऊ विमानांसाठी वाटाघाटी चालू असून, त्यामुळे या संरक्षण संबंधांमध्ये आणखी एका स्तराची भर पडणार आहे.
बांगलादेशची भारतासोबत सुमारे ४,०९६ किलोमीटर लांबीची सीमा आहे, त्यामुळे कोणतीही सामरिक पुनर्रचना नवी दिल्लीसाठी विशेष महत्त्वपूर्ण ठरते.
मक्का संयुक्त संरक्षण करार हा सामूहिक सुरक्षेच्या तत्त्वावर आधारित आहे. एका सदस्य देशावरील सशस्त्र हल्ला हा सर्वांवरील हल्ला मानला जाईल. सौदी अरेबिया, पाकिस्तान आणि तुर्कीये यांनी ७ ऑगस्ट रोजी मक्का येथे या करारावर स्वाक्षरी केली. त्यामुळे, या कराराचा बांगलादेशपर्यंत विस्तार झाल्यास भारतासंदर्भातील सामरिक गणिते बदलू शकतात. सार्वजनिकरित्या उपलब्ध असलेल्या मसुद्यात भविष्यात होणाऱ्या कोणत्याही भारत-पाकिस्तान संघर्षात ढाका आपोआप सामील होईल, असे स्पष्टपणे नमूद केलेले नाही.
नवी दिल्लीसाठी भूगोल हा चिंतेचा मुख्य विषय आहे. बांगलादेशची भारतासोबत सुमारे ४,०९६ किलोमीटरची सीमा आहे, तर पश्चिम आघाडीवर पाकिस्तान हा भारताचा प्रमुख लष्करी शत्रू आहे. पाकिस्तानचा समावेश असलेल्या सुरक्षा चौकटीत बांगलादेश सामील झाल्याने ढाका आपोआप भारताचा शत्रू बनणार नाही. तथापि, यामुळे भारताच्या जवळच्या शेजारी देशांपैकी एकाचा समावेश असलेल्या लष्करी आणि राजनैतिक समन्वयाचा एक नवीन स्तर निर्माण होऊ शकतो.
बांगलादेशसोबत चीनचे वाढते संरक्षण संबंध हे चित्र अधिकच गुंतागुंतीचे बनवतात. ढाका बीजिंगसोबत जे-१० सीई लढाऊ विमाने आणि हल्ला करणाऱ्या हेलिकॉप्टर्सबाबत वाटाघाटी करत आहे, तर दुसरीकडे चीनने बांगलादेशला युद्धनौका, रणगाडे, क्षेपणास्त्रे आणि लढाऊ विमानांचा पुरवठा केला आहे.
याचा अर्थ असा, की बांगलादेश भारतासोबतचे आपले विद्यमान आर्थिक आणि राजनैतिक संबंध कायम ठेवत, पाकिस्तान, सौदी अरेबिया आणि नाटो सदस्य तुर्की यांचा समावेश असलेल्या करारात सामील होऊन, चीनसोबतचे संरक्षण संबंध अधिक दृढ करू शकतो.
भारताने आतापर्यंत आपली सार्वजनिक प्रतिक्रिया संयमित ठेवली आहे. परराष्ट्र मंत्रालयाने म्हटले आहे, की नवी दिल्ली भारताच्या सुरक्षेवर परिणाम करणाऱ्या घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहे आणि आपल्या हितांचे रक्षण करण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करेल.
पुढील महत्त्वाचा प्रश्न हा आहे की सौदी अरेबिया, पाकिस्तान आणि तुर्कीये बांगलादेशला औपचारिकपणे आमंत्रित करतात की नाही. जर त्यांनी तसे केले, तर सदस्यत्वाच्या अटी आणि विशेषतः करारातील सामूहिक-संरक्षण कलम कसे कार्यान्वित होईल, यावरच हे ठरेल की ही एक प्रतिकात्मक भागीदारी बनेल की दक्षिण आशियातील एक अधिक महत्त्वपूर्ण सुरक्षा गट.
