जेव्हा जेव्हा भारतीय रंगभूमी आणि चित्रपटाच्या व्याकरणाबद्दल चर्चा होते, तेव्हा एका नावाशिवाय ते अपूर्ण राहते. ते नाव म्हणजे नाना पाटेकर. आज सकाळी, गोव्याहून आलेल्या एका दुःखद बातमीने कला आणि चित्रपटसृष्टीला धक्का बसला. हृदयविकाराच्या झटक्याने नाना पाटेकर यांचे निधन झाले. नाना पाटेकर यांचे निधन म्हणजे केवळ एका महान अभिनेत्याचा अंत नाही, तर अभिनय पडद्यावर जिवंत असलेल्या एका अद्वितीय युगाचा अंत आहे. त्यांनी केवळ भूमिका साकारल्या नाहीत, तर आपल्या प्रत्येक अभिनयाने या कलाप्रकाराला एक नवी ओळख दिली. आज, भारतीय रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीने आपला एक अत्यंत तेजस्वी आणि स्पष्टवक्ता तारा गमावला आहे.
आजपासून पुढे भारतीय चित्रपट आणि रंगभूमीच्या आधुनिक इतिहासात जेव्हा जेव्हा अभिनयाचे व्याकरण, भाषेचा नैसर्गिकपणा आणि पडद्यावरील वास्तववादाचा उल्लेख होईल, तेव्हा संपूर्ण व्यवस्थेला आव्हान देत नाना पाटेकर यांचे नाव समोर येईल.
९० च्या दशकात, जेव्हा मुख्य प्रवाहातील हिंदी चित्रपटसृष्टी ग्लॅमरस नायक, सुदृढ शरीरयष्टी, गाण्यांभोवती फिरणारी पात्रं आणि अवास्तव कथांनी भरलेली होती, तेव्हा साधी शरीरयष्टी, साधी संवादफेक आणि रंगमंचावरील शिस्त असलेला एक अभिनेता पडद्यावर उतरला. स्टारडमच्या झगमगाटाशिवाय किंवा ग्लॅमरच्या आवरणाशिवाय, नाना पाटेकर यांनी हे सिद्ध केले की चित्रपटाचा आत्मा स्टार व्हॅल्यूमध्ये नसून, अभिनयाच्या अस्सलतेमध्ये आणि पात्राच्या सामाजिक वास्तवामध्ये असतो.
मुंबईचे रस्ते आणि संघर्षाचा काळ
नाना पाटेकर यांच्या कलात्मक मुळांचे संगोपन त्यांच्या आयुष्यातील खोल संघर्षातून झाले. महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे जन्मलेल्या नाना पाटेकर यांचे सुरुवातीचे आयुष्य खडतर होते. ते नववीत असताना, त्यांच्या वडिलांच्या कापड व्यवसायात मोठे नुकसान झाले, ज्यामुळे कुटुंब आर्थिक संकटात सापडले.
मुंबईतील सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड आर्टमध्ये व्हिज्युअल आर्ट्सचे शिक्षण घेत असताना, नानांना उदरनिर्वाहासाठी दुहेरी जीवन जगावे लागत होते. दिवसा ते मुंबईच्या रस्त्यांवर सिनेमाची मोठी पोस्टर्स आणि बॅनर्स रंगवत असत. त्याबदल्यात त्यांना महिन्याला ३५ रुपये आणि दिवसातून एक वेळचे जेवण मिळत असे.
शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी स्ट्रुसा ॲडव्हर्टायझिंगमध्ये व्हिज्युलायझर म्हणून काम केले. पण जाहिरातींचे कृत्रिम जग त्यांची कलात्मक भूक भागवू शकले नाही. तेव्हाच त्यांना जाणवले की त्यांचे खरे ध्येय जाहिरात नसून, माणसांमध्ये जिवंत, श्वास घेणारे नाट्य सादर करणे हे आहे.
मराठी रंगभूमी; ‘नाना पाटेकर’ घडवणारी भट्टी
मराठी रंगभूमी हा भारतीय रंगभूमीच्या सर्वात समृद्ध आणि वैचारिकदृष्ट्या तीव्र प्रकारांपैकी एक मानला जातो. नाना पाटेकर यांनी १९७० आणि १९८० च्या दशकात रंगभूमीवर प्रवेश केला, जेव्हा मराठी प्रायोगिक आणि व्यावसायिक रंगभूमीवर विजया मेहता, जयवंत दळवी, अनिल बर्वे आणि पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे यांच्यासारख्या दिग्गजांचे वर्चस्व होते.
प्रख्यात नाट्य दिग्दर्शिका आणि ‘रंगायन’ समूहाच्या संस्थापिका विजया मेहता यांनी नाना पाटेकर यांच्यातील अप्रकट ऊर्जा ओळखली. त्यांनी त्यांना अभिनयाच्या वास्तववादी पद्धतींची ओळख करून दिली.
त्यांची प्रमुख मराठी नाटके
हमीदाबाईची कोठी हे नाटक अनिल बर्वे यांनी लिहिले होते आणि विजया मेहता यांनी दिग्दर्शित केले होते. यात वेश्यागृहांची परंपरा, संगीतकार आणि त्यामधील मानवी शोकांतिका यांचे चित्रण केले होते. या नाटकातील नाना पाटेकर यांच्या जिवंत अभिनयाने मराठी रंगभूमीवरील प्रमुख समीक्षकांना चकित केले.
पुरुष या नाटकाचे १,९०० हून अधिक प्रयोग झाले आहेत. जयवंत दळवी यांनी लिहिलेल्या या अजरामर नाटकात नाना पाटेकर यांनी गुलाबराव नावाच्या एका क्रूर, धूर्त आणि शोषण करणाऱ्या राजकारण्याची भूमिका साकारली होती. पुरुषचा प्रत्येक प्रयोग हाऊसफुल्ल असायचा. गुलाबरावच्या भूमिकेतून नाना पाटेकर यांनी सत्तेचा अहंकार आणि भीषणता यांचे रंगमंचावर केलेले सूक्ष्म चित्रण त्यांना मराठी व्यावसायिक रंगभूमीवर एक मोठे नाव बनवून गेले.
‘कथा’ विजय तेंडुलकर आणि वसंत देव यांच्या कथांवर आधारित या नाटकात नानांनी मध्यमवर्गीय जीवनातील तणाव आणि विरोधाभास अतिशय सूक्ष्मपणे मांडले.
नाट्यक्षेत्रातून शिकलेली अभिनयाची तंत्रे
स्टॅकॅटो संवादफेक: स्टॅकॅटो संवादफेक म्हणजे लांब, प्रवाही वाक्यांऐवजी लहान, टोकदार, स्पष्ट आणि विरामचिन्हे असलेल्या वाक्यांमध्ये बोलण्याची कला, ज्यामुळे संभाषणात तणाव, गती किंवा नाट्यमयता निर्माण होते. हे नानांच्या संवादफेकीचे वैशिष्ट्य होते. पारंपरिक संवादफेकीमध्ये संवाद हा वाहत्या नदीसारखा असतो, पण नाना पाटेकरांनी त्यात धक्के, अचानक विराम आणि अनिश्चितता आणून त्याला नैसर्गिक बनवले. नाना पाटेकरांचा असा विश्वास होता की, दोन शब्दांमधील मौन हे प्रत्यक्ष संवादापेक्षाही अधिक प्रभावी ठरू शकते.
मराठी चित्रपटसृष्टीचे पुनरुज्जीवन
जेव्हा नाना पाटेकर यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला, तेव्हा ती प्रामुख्याने लोकनाट्य (तमाशा) किंवा कौटुंबिक विनोदी चित्रपटांपुरती मर्यादित होती. नाना पाटेकर यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीला गंभीर सामाजिक भाष्य आणि डार्क थ्रिलर्सकडे वळवले. त्यांच्या मराठी चित्रपटांची एक मोठी यादी आहे, त्यापैकी काही खाली दिले आहेत.
‘नटसम्राट’ हे पात्र महान अभिनेते डॉ. श्रीराम लागू यांनी मराठी रंगभूमीवर अजरामर केले, पण महेश मांजरेकर यांच्या चित्रपटातील नाना पाटेकर यांनी साकारलेली शेक्सपियरची शोकांतिका ही रंगभूमी आणि सिनेमाच्या संगमाचे एक दुर्मिळ उदाहरण ठरली. नाना पाटेकर यांनी ‘जगण्याची की मरण्याची’ (To be or not to be) हा एकपात्री संवाद ज्या हृदयस्पर्शी पद्धतीने सादर केला, त्याने मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात एक नवा मापदंड प्रस्थापित केला.
‘अँटी-हिरो’ अभिनयाचा उदय
नाना पाटेकर यांनी १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात हिंदी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. तो काळ व्यावसायिक आणि कलात्मक चित्रपटांमधील सीमारेषा दर्शवणारा होता. या दोन प्रवाहांमध्ये एक मजबूत दुवा साधणाऱ्या मोजक्या अभिनेत्यांपैकी ते एक होते.
समांतर सिनेमातील ओळख (१९७८–१९८८)
गमन (१९७८): मुझफ्फर अली दिग्दर्शित या चित्रपटाद्वारे त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. नानांना पुढचे मोठे यश ‘सलाम बॉम्बे!’ (१९८८) या चित्रपटातून मिळाले. मीरा नायर दिग्दर्शित ऑस्कर-नामांकित या चित्रपटात नानांनी वेश्याव्यवसायातील निर्दयी दलाल ‘बाबा’ यांची भूमिका साकारली होती. त्यांचा अभिनय इतका वास्तववादी होता की त्याला आंतरराष्ट्रीय समीक्षकांकडून प्रशंसा मिळाली.
‘अंकुश’, ‘परिंदा’ आणि ‘क्रांतिवीर’
अभिनेता नाना पाटेकर यांची प्रतिभा समजून घेण्यासाठी, त्यांचे ‘अंकुश’, ‘परिंदा’ आणि ‘क्रांतिवीर’ यांसारखे चित्रपट पाहिले पाहिजेत. एन. चंद्रा दिग्दर्शित ‘अंकुश’ (१९८६) या चित्रपटात नानांनी मुंबईतील बेरोजगार, असंतुष्ट आणि दिशाहीन तरुणांच्या संतापाला वाचा फोडली. त्यांचा ‘अँग्री यंग मॅन’ हा अमिताभ बच्चन यांच्या नेहमीच्या ‘अँग्री यंग मॅन’पेक्षा वेगळा होता. हा संताप आकर्षक नव्हता, तर रस्त्यांवरील कठोर वास्तव होता.
१९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘परिंदा’ने हिंदी चित्रपटसृष्टीतील खलनायकीच्या संकल्पनेला एक नवीन ओळख दिली. विधू विनोद चोप्रा यांच्या ‘ परिंदा’मधील , आगीची भीती असलेल्या एका मनोरुग्ण डॉनच्या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.
प्रहार: द फायनल अटॅक हा चित्रपट १९९१ साली प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाद्वारे नानांनी दिग्दर्शक म्हणून पदार्पण केले. नाना पाटेकर यांनी केवळ चित्रपटाचे दिग्दर्शनच केले नाही, तर मुख्य भूमिका (मेजर चौहान) देखील साकारली. बॉलिवूडमधील पारंपरिक, अतिनाटकीय लष्करी चित्रपटांच्या विपरीत, यात वास्तववादी लष्करी जीवन चित्रित केले होते. या चित्रपटाच्या तयारीसाठी, नाना पाटेकर यांनी भारतीय लष्कराच्या मराठा लाइट इन्फंट्रीमध्ये तीन महिन्यांहून अधिक काळ कठोर लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते.
क्रांतिवीर (१९९४) – राष्ट्रीय पुरस्कार विजेता
नाना पाटेकर यांनी साकारलेल्या प्रताप नारायण टिळकांच्या भूमिकेने मुख्य प्रवाहातील चित्रपटसृष्टीत खळबळ उडवून दिली. हिंदू-मुस्लिम दंगली आणि राजकीय ढोंगीपणावर आधारित त्यांचे क्लायमॅक्समधील भाषण हे त्याचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
“हे मुस्लिमांचे रक्त आहे, हे हिंदूंचे रक्त आहे… सांगा पाहू, यातलं हिंदूंचं रक्त कोणतं आणि मुस्लिमांचं रक्त कोणतं?” हा भारतीय चित्रपट इतिहासातील सर्वात प्रभावी राजकीय एकपात्री संवादांपैकी एक ठरला. त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.
खामोशी: द म्युझिकल (१९९६) – बिनबोलीच्या अभिनयाचा कळस
संजय लीला भन्साळी यांच्या चित्रपटात त्यांनी एका कर्णबधिर आणि मुक्या वडिलांची भूमिका साकारली. आपल्या दमदार आवाजासाठी आणि संवादफेकीसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या या अभिनेत्याने, एकही शब्द न उच्चारता, केवळ डोळे, चेहऱ्यावरील हावभाव आणि सांकेतिक भाषेचा वापर करून संपूर्ण चित्रपटात प्रेक्षकांच्या डोळ्यात अश्रू आणले.
संवाद, शैली आणि कौशल्याचे समाजशास्त्र
नाना पाटेकर यांचा अभिनय ही केवळ एक शैली नसून, अभिनयाची एक संपूर्ण विद्याशाखा आहे, जिचे तीन मुख्य घटकांमध्ये विभाजन करता येते. पहिला घटक म्हणजे रंगमंच आणि कॅमेरा यांमधील संतुलन. आजकाल जेव्हा बहुतेक नाट्य कलाकार कॅमेऱ्यासमोर येतात, तेव्हा त्यांचा अभिनय अतिनाटकीय वाटतो. नाना पाटेकर यांनी रंगमंचावरील भव्य ऊर्जा कायम ठेवत, कॅमेऱ्याच्या क्लोज-अप फ्रेमनुसार आपल्या हावभावांवर नियंत्रण ठेवायला शिकले.
त्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची देहबोली, जी रंगमंचापासून ते पडद्यापर्यंत अतुलनीय ठरली आहे . तिरंग्याबद्दल असो वा राजकारणाबद्दल, संवाद बोलताना तो आपल्या हातांचा, खांद्यांच्या ताठरपणाचा आणि मानेच्या झुकण्याचा अशा प्रकारे वापर करतो की, त्याच्या पात्राची सामाजिक पार्श्वभूमी तत्काळ स्पष्ट होते.
तिसरी आणि सर्वात उल्लेखनीय गोष्ट म्हणजे, सर्वसामान्य माणसाची भाषा आपल्या अभिनयकौशल्यात सामावून घेण्याची त्यांची क्षमता . त्यांनी हिंदी चित्रपटांमधील उर्दू-मिश्रित किंवा शुद्ध हिंदीऐवजी, मराठी-हिंदीचे मिश्रण असलेला मुंबईचा लहेजा आणि सर्वसामान्य लोकांची भाषा मुख्य प्रवाहातील चित्रपटांमध्ये स्वीकारार्ह बनवली.
सामाजिक जीवन, नामदेव ढसाळ आणि ‘नाम फाऊंडेशन’
नाना पाटेकर हे केवळ पडदा किंवा रंगमंचापुरते मर्यादित असलेले अभिनेते नाहीत. त्यांचे सामाजिक जीवन आणि जनजागृती त्यांच्या अभिनयापेक्षा अधिक सखोल आणि पारदर्शक आहे. महाराष्ट्रातील पुरोगामी आणि दलित साहित्य चळवळींशी नाना पाटेकर यांचे नाते खोलवर रुजलेले होते. ते दलित पँथर्सचे संस्थापक आणि महान मराठी कवी नामदेव ढसाळ यांचे जवळचे मित्र होते. मुंबईतील झोपडपट्ट्या, मजुरांच्या समस्या आणि दलित पँथर्सच्या मोर्चांमधील त्यांच्या उपस्थितीमुळे त्यांच्या मनात सामाजिक विषमतेविरुद्ध एक चिरस्थायी संताप निर्माण झाला, जो त्यांच्या चित्रपटांमध्ये (अंकुश, क्रांतिवीर) स्पष्टपणे दिसून येतो.
शेतकऱ्यांसाठी ‘नाम फाउंडेशन’चे काम
२०१५ मध्ये, जेव्हा महाराष्ट्रातील मराठवाडा आणि विदर्भ प्रदेशात भीषण दुष्काळ पडला होता आणि शेतकरी आत्महत्या करत होते, तेव्हा नाना पाटेकर यांनी मराठी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली. ‘नाम फाउंडेशन’ने आत्महत्या केलेल्या शेकडो शेतकऱ्यांच्या कुटुंबांना थेट आर्थिक मदत दिली आणि विधवांना स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या.
फाउंडेशनने स्वतःच्या खर्चाने महाराष्ट्रातील अनेक गावांमध्ये नद्या खोल केल्या, नद्या जोडल्या आणि बंधारे बांधले, ज्यामुळे बरीच गावे दुष्काळमुक्त झाली.
कोट्यवधी रुपये कमावून आणि राष्ट्रीय पुरस्कार जिंकूनही, नाना पाटेकर मुंबईतील एका साध्या १ बीएचके फ्लॅटमध्ये राहात होते आणि आपल्या कमाईचा मोठा भाग समाजसेवेसाठी दान करत होते, असे म्हटले जाते.
नाना पाटेकर यांचे संपूर्ण आयुष्य आपल्याला शिकवते की, जेव्हा कलेला सामाजिक जाणीव आणि वैयक्तिक अनुभवांची जोड मिळते, तेव्हा ती केवळ मनोरंजनाचे साधन न राहता एक क्रांती बनते. मराठी रंगभूमीवरील ‘हमीदाबाईची कोठी’ आणि ‘पुरुष’ पासून ‘नटसम्राट’पर्यंत, आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील ‘अंकुश’ आणि ‘परिंदा’पासून ‘अब तक छप्पन’पर्यंत, त्यांनी हे सिद्ध केले, की अभिनयासाठी केवळ सुंदर चेहरा पुरेसा नाही, तर भूमिकेत शिरण्याची तीव्र इच्छा लागते. संवाद केवळ बोलले जात नाहीत, तर त्यांमधील मौनसुद्धा खूप काही सांगून जाते. एक खरा कलाकार केवळ पडद्यावरच नव्हे, तर समाजाच्या वास्तवातही नायकाची भूमिका साकारतो.
कोणत्याही स्टारडमच्या मुकुटाशिवाय, नाना पाटेकर यांनी भारतीय चित्रपट आणि रंगभूमीचे व्याकरण कायमचे बदलून टाकले आहे.
