नाना पाटेकर यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी झाला. विश्वनाथ हे त्यांचे मूळ नाव होते, परंतु नाना या टोपणनावानेच ते प्रसिद्ध होते. मराठी चित्रपटातील छोट्या-मोठ्या भूमिकांनंतर त्यांनी हिंदी चित्रपटांतून काम करण्यास सुरवात केली आणि काही काळातच ते चित्रपटसृष्टीतील सर्वांत आदरणीय अभिनेत्यांपैकी एक बनले. त्यांच्या पडद्यावरील प्रभावी उपस्थिती आणि दमदार संवादफेकीसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या नानांनी गंभीर, भावनिक आणि नकारात्मक, अशा सर्व प्रकारच्या भूमिकांना तेवढ्याच सशक्तपणे न्याय दिला. १९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटाद्वारे हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ‘सलाम बॉम्बे!’ व ‘परिंदा’ यांसारख्या चित्रपटांमधून हळूहळू स्वतःची ओळख निर्माण केली. ‘परिंदा’मधील त्यांच्या अभिनयाची खूप प्रशंसा झाली आणि तो त्यांच्या कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
त्यांनी पुढे ‘अंगार’, ‘तिरंगा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्नि साक्षी’, ‘खामोशी: द म्युझिकल’, ‘यशवंत’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’ आणि ‘राजनेती’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये अविस्मरणीय भूमिका साकारल्या. त्यांच्या भूमिका अनेकदा त्यांच्या उत्कट आणि संवादफेकीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीमुळे उठून दिसत असत. नाना मराठी चित्रपट आणि रंगभूमीशीही जवळून संबंधित होते. १९९१ मध्ये ‘प्रहार: द फायनल अटॅक’, या चित्रपटाद्वारे त्यांनी दिग्दर्शकाची भूमिका समर्थपणे पेलली. या चित्रपटातील त्यांचा अभिनय संस्मरणीय होता.
गंभीर आणि दमदार भूमिकांसाठी ते ओळखले जात असले तरी, नानांनी वेलकम फ्रँचायझीमध्ये आपली विनोदी बाजूही दाखवली. त्यांची उदय शेट्टीची भूमिका प्रचंड लोकप्रिय झाली आणि त्यामुळे त्यांचे काम तरुण पिढीपर्यंत पोहोचले. चित्रपटसृष्टीतील नानांच्या योगदानाचा गौरव अनेक मोठ्या पुरस्कारांनी करण्यात आला. त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले आणि चित्रपट व कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल २०१३ मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
चित्रपटांव्यतिरिक्त, नाना त्यांच्या सामाजिक कार्यांमधील सहभागासाठीही ओळखले जात होते. त्यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत सह-स्थापना केलेल्या ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून, ते शेतकरी आणि कृषी संकटाने बाधित कुटुंबांना मदत करण्याच्या प्रयत्नांशी संबंधित होते. भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वात प्रसिद्ध चेहऱ्यांपैकी एक असूनही, नानांनी आपले वैयक्तिक आयुष्य प्रसिद्धीपासून दूर ठेवले होते. अनेक दशकांचा त्यांचा कार्यकाळ अविस्मरणीय भूमिका, दमदार अभिनय आणि त्यांच्या समकालीनांपेक्षा वेगळे ठरवणाऱ्या वैशिष्ट्यपूर्ण उपस्थितीसाठी ओळखला जातो.
आपल्या नैसर्गिक तीव्रतेने आणि विलक्षण प्रतिभेने प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध करणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाचे नेहमीच कौतुक होत असते. ‘क्रांतिवीर’, ‘परिंदा’ आणि ‘टॅक्सी नं. ९२११’ सारख्या चित्रपटांमधील आपल्या निर्भीड अभिनयासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या या अभिनेत्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वात प्रभावशाली अभिनेत्यांमध्ये आपले स्वतंत्र स्थान निर्माण केले आहे. मात्र, पाटेकर यांनी एका मनमोकळ्या मुलाखतीत आपल्या भूतकाळातील एक धक्कादायक बाजू उघड केली आहे, ज्यात त्यांच्यातील हिंसक प्रवृत्तींचा समावेश आहे, ज्यामुळे त्यांचे आयुष्य पूर्णपणे वेगळे होऊ शकले असते.
आपल्या स्पष्टवक्तेपणासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या नानांनी सांगितले की, तरुणपणी त्यांचा स्वभाव तापट होता, ज्यामुळे अनेकदा हाणामारी व्हायची. भूतकाळात अनेक भांडणांमध्ये सामील झालो होतो, त्यापैकी काही तर आता आठवतही नाहीत, असे त्यांनी कबूल केले. आपल्या हिंसक स्वभावामुळे एकेकाळी आजूबाजूच्या लोकांमध्ये कशी भीती निर्माण झाली होती, यावर त्यांनी विचार व्यक्त केला.
आपल्या आक्रमक प्रवृत्ती मान्य करूनही, पाटेकर म्हणाले, ”गेल्या काही वर्षांत मी शांत झालो आहे. लोक मला घाबरत असत. मी जास्त बोलत नसे आणि माझ्या कृतीतूनच बोलत असे.” चिथावणी दिल्यावर शारीरिक प्रतिक्रिया देण्यास आपण अजूनही तत्पर असतो हे त्यांनी मान्य केले असले तरी, त्यांनी हे स्पष्ट केले की मनात साचलेल्या त्या निराशेला वाट मोकळी करून देण्यासाठी अभिनय हे एक प्रभावी माध्यम बनले.
जरी त्यांची पडद्यामागील प्रतिमा एके काळी हिंसेशी जोडली गेली असली तरी, ते त्यांच्या नम्रतेसाठी आणि गरजू लोकांना मदत करण्याच्या समर्पणासाठीही ओळखले जातात. पाटेकर यांनी चित्रपटसृष्टीशी निगडित झगमगाटापासून दूर, नेहमीच एक साधे जीवन जगले आहे. दानधर्म आणि सामाजिक कार्याप्रती असलेल्या त्यांच्या वचनबद्धतेमुळे, जसे की महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांना मदत करण्यासाठी ‘नाम फाउंडेशन’सोबत केलेले त्यांचे कार्य, त्यांना चित्रपटसृष्टीत आणि चित्रपटसृष्टीबाहेरही प्रशंसा मिळाली आहे.
प्रसिद्ध असूनही, ते कमी प्रसिद्ध असलेल्या कार्यांना पाठिंबा देण्यास कधीही मागे हटले नाहीत. या अभिनेत्याने त्याच्या ‘पाठशाला’ या चित्रपटातून मिळालेली सर्व कमाई धर्मादाय संस्थांना दान केली, ज्यातून त्यांचा निःस्वार्थ स्वभाव दिसून येतो. दुष्काळ निवारण, संकटग्रस्त शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत आणि गावांच्या पुनर्बांधणीतील त्याच्या प्रयत्नांमुळे, ते एक प्रामाणिक गृहस्थ म्हणून ओळखले जातात. ते आपल्या संसाधनांचा उपयोग व्यापक हितासाठी करत असत.
तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, चार फिल्मफेअर पुरस्कार आणि प्रतिष्ठित पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित झालेले पाटेकर यांचे चित्रपटसृष्टीतील योगदान अफाट आहे. पाटेकर आपल्या उल्लेखनीय जीवनप्रवासाचे आणखी एक वर्ष साजरे करत असताना, त्यांचा प्रवास हा उत्क्रांतीचाच राहिला आहे, हे स्पष्ट होते.
